De levende vrouw was er eerst.

Daarna kwam het recht.

Het recht leerde eeuwen geleden iets bijzonders:
het kon werkelijkheid juridisch herbenoemen.

Een gemeenschap kon rechtspersoon worden.
Een organisatie kon vermogen bezitten.
Een fictieve juridische persoonlijkheid kon rechten en verplichtingen dragen.
Een economische werkelijkheid kon voor belastingdoeleinden in een andere categorie worden geplaatst.

Van Romeins recht, via middeleeuwse rechtsgeleerdheid en Europese staten, groeide zo een juridische taal van:

persoon → vermogen → verplichting → categorie → heffing.

Maar de vrouwelijke handelaar bleef een natuurlijke persoon van vlees en bloed.

Zij werkte.
Zij handelde.
Zij liep ondernemingsrisico.
Zij was persoonlijk aansprakelijk.
Zij verzekerde haar eigen arbeidsvermogen.

En dan ontstaat de moderne paradox:

het fiscale recht hoeft haar niet tot werknemer te maken om een betaling tóch binnen de techniek van de loonheffing te brengen.

Anton Rommelse promoveerde op 23 januari 2014 aan de Universiteit Leiden op een analyse van de belangrijkste veranderingen in het Nederlandse arbeidsongeschiktheidsstelsel tussen 1980 en 2010.

Hij onderzocht daarbij onder meer de personele en materiële werkingssfeer, de financiering, de uitvoering, keuzevrijheid, inkomensbescherming en de verhouding tussen solidariteit en individuele risico-equivalentie. 

Voor mijn onderzoek springt vooral één ontwikkeling eruit: de Nederlandse arbeidsongeschiktheidsbescherming verschoof in die periode gedeeltelijk van collectieve publieke bescherming naar meer private en individuele verantwoordelijkheid.

In secundaire literatuur die Rommelse bespreekt wordt dat samengevat als een toename van equivalentie: premie en uitkering worden sterker gekoppeld aan het individuele risico. 

En voor zelfstandigen lag er een belangrijk breekpunt: de verplichte publieke arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zelfstandigen — de WAZ — werd in 2004 afgeschaft, terwijl de verzekeringsplicht voor werknemers bleef bestaan.

Zelfstandigen werden daardoor veel sterker aangewezen op private verzekering of eigen middelen.  Maar wat als je er al twee had?

Daarmee ontstaat precies de paradox die ik steeds blootleg:

zelfstandige ondernemer
→ geen werknemer
→ geen werkgever
→ publieke verplichte dekking voor zelfstandigen verdwijnt
→ zelfstandige verzekert individueel het eigen arbeidsongeschiktheidsrisico bij een private verzekeraar
→ private verzekeraar betaalt bij intreden van het risico
→ dezelfde periodieke betaling kan vervolgens via fiscale wetgeving in een publiek loonheffingsmechanisme terechtkomen.

Dat is dus werkelijk “tussen publiek en privaat”, maar op twee verschillende niveaus:

Privaatrechtelijk: polis, premie, verzekerd risico, verzekeraar en verzekerde.

Publiekrechtelijk: belastingwetgeving, fiscale kwalificatie, inhoudingsplicht en belastinginning.

En dát maakt het jaar 2010 zo interessant.

Rommelse eindigt zijn onderzoeksperiode precies rond het jaar waarin de andere bron — Staatsblad 2010, 237 — relevant wordt voor de aanwijzing van verzekeraars als inhoudingsplichtige voor bepaalde periodieke uitkeringen.

Doel: Aanpassing van artikel 11 van het Uitvoeringsbesluit loonbelasting 1965.

Onderwerp: Specifieke periodieke invaliditeits-, ziekte- en ongevalsuitkeringen via lichamen die het levensverzekeringsbedrijf uitoefenen.

Koppeling: Verwijst naar de definities uit de Wet inkomstenbelasting 2001.

We kunnen daarom de centrale onderzoeksvraag nu nog scherper formuleren:

Wat gebeurde er met de rechtspositie van de zelfstandig ondernemer toen de overheid de publieke arbeidsongeschiktheidsverzekering terugtrok, de zelfstandige voor haar risico naar de private verzekeringsmarkt verwees, maar vervolgens de uitkering uit die private verzekering via het publieke fiscale stelsel liet lopen?

Dat is wezenlijk iets anders dan zeggen dat een private AOV “publiek” werd.

Het contract bleef privaat; de fiscale behandeling en inning werden publiekrechtelijk bepaald.

En voor mijn dossier is nóg één onderscheid essentieel: Rommelse onderzoekt het arbeidsongeschiktheidsstelsel als geheel. Dat is wat anders dan individueel.

Zijn proefschrift bewijst niet op zichzelf dat de loonheffing op één specifieke AOV-polis juridisch juist of onjuist was. Daarvoor moeten we nog steeds de concrete polis koppelen aan de fiscale bepalingen die op dat moment golden. En wat als de grondbeginselen die op enig moment 1998 en 2004 worden afgeschaft en ik 2007 ziek werd?

Daarvoor kan het recht afzonderlijke fiscale kwalificaties en inhoudingsplichten creëren.

Dat is de juridisch interessante fictie.

Niet:

de vrouw wordt werkelijk werknemer.

Maar:

een uitkering van een niet-werknemer kan voor de heffing worden behandeld binnen een systeem dat “loonbelasting” heet.

En daarmee wordt de centrale vraag veel krachtiger:

Wanneer verandert een juridische fictie van een nuttig ordeningsinstrument in een systeem waarin de administratieve categorie belangrijker wordt dan de oorspronkelijke rechtsverhouding van de levende natuurlijke persoon?

Voor mij als vrouwelijke handelaar kunnen we dit bijna als een keten schrijven:

LEVEND LICHAAM
→ natuurlijke persoon
→ koopvrouw/handelaar
→ vennoot
→ ondernemer
→ eigen arbeidsvermogen
→ private AOV
→ verzekerde periodieke prestatie
→ fiscale kwalificatie
→ inhoudingsplichtige verzekeraar
→ loonheffingsadministratie

En juist tussen de laatste drie stappen zit de kern:

Het fiscale lichaam is niet hetzelfde als het levende lichaam.

Het eerste bestaat uit codes, categorieën, grondslagen en heffingsregels.

Het tweede bestond al vóórdat de wet er een naam of code aan gaf.

HET ULTIEME GEHEIM — HOE HET RECHT EEN FISCAAL LICHAAM BOUWDE RONDOM DE LEVENDE VROUW.